Τα Τέσσερα Παράθυρα της Γνώσης

Πώς αντιλαμβανόμαστε και νοηματοδοτούμε την εμπειρία και την ευημερία

Αναστασία Priyamvada Χαριτίδου

Όταν πρωτοσυνάντησα την ιδέα των Τεσσάρων Παραθύρων του Γνωρίζειν (ή τα Τέσσερα Παράθυρα της Γνώσης), ένιωσα ανακούφιση. Αυτή η ανακούφιση προήλθε από τη συνειδητοποίηση ότι δεν υπάρχει ένας και μοναδικός σωστός τρόπος να γνωρίζουμε τον κόσμο και ότι οι διαφορετικοί τρόποι γνώσης δεν τοποθετούνται σε ιεραρχία· κανένας δεν παρουσιάζεται ως ανώτερος, καλύτερος, ή πιο έγκυρος από τους άλλους.

Η ιδέα αυτή συντονίζεται με προγενέστερο ψυχολογικό έργο. Ο Carl Jung περιέγραψε τη σκέψη (thinking), την αίσθηση (sensing), το συναίσθημα (feeling) και τη διαίσθηση (intuition) ως διαφορετικές λειτουργίες της συνείδησης — διακριτούς τρόπους μέσω των οποίων η εμπειρία γίνεται αντιληπτή και αποκτά νόημα.

Χτίζοντας πάνω σε αυτό το υπόβαθρο, ο Eligio Stephen Gallegos διατύπωσε ένα παιδαγωγικό πλαίσιο τα Τέσσερα Παράθυρα του Γνωρίζειν ως:

Σκέψη (thinking)
Αίσθηση (sensing)
Συναίσθημα (feeling)
Φαντασία (imagining)

Μετέτρεψε έτσι τις ψυχολογικές λειτουργίες του Jung σε ένα βιωματικό πλαίσιο, το οποίο μπορεί κανείς να παρατηρήσει και να δουλέψει στην πράξη. Κάθε παράθυρο προσφέρει μια μερική οπτική, και η κατανόηση βαθαίνει όταν αυτά συνεργάζονται και λειτουργούν σε διάλογο μεταξύ τους.

Επιστρέφω συχνά στη διατύπωση του Gallegos, αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα τις ρίζες της στο έργο του Jung, ιδιαίτερα όταν εργάζομαι με ομάδες. Με βοηθά να θυμάμαι — και κάποιες φορές να βοηθώ και άλλους να το βιώσουν — ότι υπάρχει πάντα περισσότεροι από ένας τρόποι να προσεγγίσουμε την εμπειρία, το νόημα και τη φροντίδα.

Αυτό το άρθρο γεννιέται μέσα από την προσωπική μου εμπειρία και την επαγγελματική μου πρακτική. Συγκεντρώνει παραδείγματα από τη ζωή και από την πρόσφατη δουλειά μου με τις πρακτικές ευημερίας του χρηματοδοτούμενου ευρωπαϊκού έργου comPASSION is sexy, για να δείξει πώς οι διαφορετικοί τρόποι του γνωρίζειν μπορούν είτε να μας υποστηρίξουν, είτε να μας περιορίσουν, και πώς μπορούν να καλλιεργηθούν με επίγνωση.

Το Παράθυρο της Σκέψης

Εννοιολογικοί χάρτες που σταθεροποιούν τον νου

Η σκέψη υπήρξε συχνά το σημείο εκκίνησής μου, ο χάρτης που με σταθεροποιεί όταν χρειάζεται να βγάλω άκρη με τα υπόλοιπα. Κάποιες φορές την ταίζω «καραμέλες του νου» (mind candies): ιδέες και θεωρητικά σχήματα που δίνουν σε έναν ανήσυχο νου κάτι να μασήσει, ώστε το υπόλοιπο της εμπειρίας να μπορεί να βιωθεί πληρέστερα, ανεμπόδιστα.

Σε ορισμένες στιγμές της ζωής μου, οι έννοιες ήταν τόσο απαραίτητες όσο και οι πρακτικές. Η επαφή μου με το έργο του Corey Keyes για παράδειγμα έδωσε λέξεις σε κάτι που διαισθανόμουν για καιρό. Περιγράφει την ψυχική υγεία όχι απλώς ως την απουσία ασθένειας, αλλά ως την παρουσία της ευημερίας, την οποία ονομάζει Άνθιση (flourishing).

Διακρίνει τρεις διαστάσεις:

Συναισθηματική (πώς νιώθουμε στην καθημερινότητα)
Ψυχολογική (πώς αναπτυσσόμαστε και νοηματοδοτούμε τη ζωή μας)
Κοινωνική (πώς συνδεόμαστε και συνεισφέρουμε)

Αυτή η οπτική επιβεβαίωσε μια ήσυχη και σταθερή υπόθεση που ήδη έφερα μέσα μου: ότι η ευημερία είναι πολυεπίπεδη. Δεν αφορά μόνο τα ήρεμα ή ευχάριστα συναισθήματα, αλλά και την ανάπτυξη, το νόημα και τη σύνδεση.

Οι ερευνητές της συμπόνιας προσέφεραν επιπλέον χάρτες. Τα τρία στοιχεία της αυτοσυμπόνιας της Kristin Neff — ενσυνειδητότητα, καλοσύνη και κοινή ανθρώπινη εμπειρία — και το μοντέλο του Paul Gilbert για τα τρία συστήματα ρύθμισης του συναισθήματος (απειλή, κίνητρο ή ενεργοποίηση και καταπράυνση), βοήθησαν να αποσαφηνιστεί γιατί πρακτικές όπως ο οραματισμός και η επίγνωση του σώματος μπορούν να είναι υποστηρικτικές.

Αντί να «διορθώνουν» την εμπειρία, τείνουν να μειώνουν την ενεργοποίηση της απειλής και να υποστηρίζουν καταστάσεις που σχετίζονται με την ασφάλεια και τη ρύθμιση. Δημιουργούν επίσης χώρο για καλοσύνη προς τον εαυτό μας και μας υπενθυμίζουν ότι ο αγώνας δεν είναι μια προσωπική αποτυχία, αλλά μέρος μιας κοινής ανθρώπινης κατάστασης.

Η σκέψη δεν αντικαθιστά τη ζωντανή εμπειρία, μπορεί όμως να τη σταθεροποιήσει. Αυτές οι θεωρίες λειτουργούν ως χάρτες που καθησυχάζουν τον νου, ενώ το σώμα, τα συναισθήματα και η φαντασία κάνουν το πραγματικό ταξίδι. Μερικές φορές, αυτή η καθησύχαση καθιστά δυνατό το να παραμείνουμε στη διαδικασία.

Φυσικά, η σκέψη έχει και τα όρια της. Αν αφεθεί ανεξέλεγκτη, μπορεί να οδηγήσει σε έναν φαύλο κύκλο υπερανάλυσης, κρατώντας την προσοχή “στο κεφάλι” και μακριά από τη βιωμένη εμπειρία. Γι’ αυτό έχει σημασία η υπενθύμιση: οι χάρτες δεν είναι το έδαφος. Η σκέψη μπορεί να προσανατολίσει, αλλά δεν μπορεί να αντικαταστήσει την επαφή με τη ζωή.

Το Παράθυρο των Αισθήσεων

Ακούγοντας μέσα από το σώμα

Η αισθητηριακή εμπειρία είναι πάντα παρούσα· άλλοτε έντονη, άλλοτε συγκεχυμένη, πηγάζει από το σώμα πριν προλάβει να οργανωθεί σε νόημα ή χρησιμότητα.

Οι πρακτικές ενσυνειδητότητας κάποιες φορές μπορεί να φαίνονται εκνευριστικά απλές και συχνά απροσδόκητα αποτελεσματικές. Την πρώτη φορά που δοκίμασα ένα body scan (σάρωση σώματος), θυμάμαι να σκέφτομαι: «Αυτό είναι όλο; Κλείνω τα μάτια, παρατηρώ τα πόδια μου και στην συνέχεια μετακινώ την προσοχή μου αργά σε όλο το σώμα;». Μου φάνηκε επαναλαμβανόμενο, σχεδόν βαρετό.

Ωστόσο, κάτι άλλο συνέβαινε. Τα body scans εκπαιδεύουν την προσοχή να μένει με την αίσθηση αντί να απομακρύνεται από αυτήν. Η έρευνα δείχνει ότι τέτοιες πρακτικές σχετίζονται με αλλαγές στην νήσο του Reil (insula), που εμπλέκεται στην παρακολούθηση εσωτερικών καταστάσεων όπως ο καρδιακός παλμός και η ένταση, και στον σωματοαισθητικό φλοιό, ο οποίος χαρτογραφεί την αφή, την πίεση και την κίνηση. Μαζί, αυτές οι διεργασίες υποστηρίζουν μια πιο διαφοροποιημένη επίγνωση της σωματικής εμπειρίας.

Αυτό βοηθά να κατανοήσουμε γιατί οι σωματικές πρακτικές μειώνουν το στρες και την ένταση του πόνου. Όταν η αμυγδαλή —το “σύστημα συναγερμού” του εγκεφάλου — ενεργοποιείται, το να στρέψουμε ήρεμα την προσοχή μας στην αίσθηση μπορεί να διακόψει τις αυτόματες αντιδράσεις μας. Τότε, ο προμετωπιαίος φλοιός — το λογικό μέρος του εγκεφάλου — που ευθύνεται για τη ρύθμιση και τη νοηματοδότηση) έχει περισσότερο χώρο να εμπλακεί. Συχνά ακολουθεί πιο αργή αναπνοή, που στέλνει σήμα στο νευρικό σύστημα ότι μπορεί να περάσει σε κατάσταση ανάπαυσης και αποκατάστασης. Με αυτή την έννοια, ένα body scan δεν είναι μια τεχνική ελέγχου, αλλά μια πρόσκληση για το νευρικό σύστημα να κάνει μια παύση.

Φυσικά, δεν νιώθουμε γαλήνη σε κάθε σάρωση σώματος. Για όσα άτομα έχουν επιβιώσει από τραύμα, η εστίαση στο σώμα μπορεί να βιωθεί ως μη ασφαλής. Για άλλα, το να ξαπλώνουν οδηγεί απλώς στον ύπνο. Και για τα περισσότερα από εμάς θα υπάρξουν επίσης στιγμές εκνευρισμού, μουδιάσματος ή απόλυτης κενότητας. Ακόμη και αυτό — το να παρατηρείς ότι αυτό δεν λειτουργεί σήμερα — είναι επίγνωση.

Η συνειδητή μας επαφή με τις αισθήσεις δεν είναι πάντα ξεκάθαρη, όμως εκείνες είναι πάντα παρούσες· άλλοτε ως τσίμπημα, μυρμήγκιασμα, κάψιμο, πόνος ή παλμός, ενώ συχνά όλες αυτές οι λεπτομέρειες συρρικνώνονται μέσα μας σε μια και μόνο ασαφή λέξη, όπως “πόνος”. Ακόμα και ένα μικρό, συνειδητό άνοιγμα σε αυτό το παράθυρο — παρατηρώντας την αναπνοή, τη ζεστασιά ή το βάρος του σώματος στην καρέκλα — μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο συναντάμε τον εαυτό μας.

Το Παράθυρο του Συναισθήματος

Ονομάζοντας την εμπειρία

Μια άλλη πρόκληση ακολουθεί: η ονομασία της συναισθηματικής εμπειρίας. Ενώ οι αισθήσεις καταγράφουν τι συμβαίνει στο σώμα, τα συναισθήματα μιλούν για το τι σημαίνει αυτό που συμβαίνει. Αυτή η διάκριση δεν είναι πάντα προφανής.

Υπάρχουν ολόκληροι «τροχοί» συναισθημάτων, με το μοντέλο του Robert Plutchik να είναι ανάμεσα στα πιο γνωστά, που χαρτογραφούν πολύπλοκες αποχρώσεις των αισθημάτων. Κι όμως, συχνά το συναισθηματικό λεξιλόγιο συρικνώνεται σε κατηγορίες όπως «ευχάριστο» ή «δυσάρεστο». Το να γίνουμε πιο ακριβείς συχνά δεν είναι εύκολο, και το να σχετιζόμαστε με τα συναισθήματα ισότιμα, με την ίδια ανοιχτότητα, παραμένει μια πρόκληση.

Χωρίς την εξάσκηση στο συναισθηματικό λεξιλόγιο, η εμπειρία μπορεί να παραμείνει ακαθόριστη καθιστώντας δυσκολότερο το να συναντηθούμε μαζί της και ευκολότερο το να την απωθήσουμε. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, όπως έχει σημειώσει ο Eligio Stephen Gallegos, οι άνθρωποι συχνά πιστεύουν ότι είναι «κακοί στο να αισθάνονται» (bad at sensing), ενώ η δυσκολία στην πραγματικότητα έγκειται στην διάκριση του συναισθηματικού νοήματος.

Το συναισθηματικό νόημα συχνά αναδύεται μέσα από την διαδικασία και όχι μέσω μιας στιγμιαίας άμεσης αναγνώρισης. Σε πρακτικές όπως το «Ταξίδι των Συναισθημάτων» (Emotion Journey), οι συμμετέχοντες κινούνται στον χώρο φέροντας συγκεκριμένα συναισθήματα ή ανταποκρινόμενοι σε καθοδηγούμενες σωματικές αισθήσεις. Καθώς περπατούν, πλησιάζουν, απομακρύνονται ή συναντούν άλλους, αρχίζουν να διακρίνουν διαφορετικές ποιότητες στην εμπειρία τους: Ένα βάρος στο στήθος μπορεί σταδιακά να αναγνωριστεί ως άγχος ή φόβος, ένα σφίξιμο στο στομάχι ως θλίψη ή εκνευρισμός. Το νόημα σχηματίζεται μέσα από την κίνηση, τη συνάντηση και την αντίθεση.

Σε πρακτικές όπως οι «Ετικέτες Συναισθημάτων» (Labels of Emotions), αυτή η διαδικασία γίνεται ορατή με έναν πιο παιγνιώδη τρόπο. Οι συμμετέχοντες φέρουν ετικέτες συναισθημάτων που οι ίδιοι δεν μπορούν να δουν. Το νόημα αναδύεται μέσα από την αλληλεπίδραση και όχι από την εξήγηση. Μόνο αργότερα, μέσα από τον αναστοχασμό, οι συμμετέχοντες αναγνωρίζουν τι έφεραν πάνω τους και πώς αυτό εκφράστηκε ή καθρεφτίστηκε από τους άλλους.

Συνολικά, αυτές οι πρακτικές υποδηλώνουν ότι το συναίσθημα ως παράθυρο γνώσης δεν αφορά την κατηγοριοποίηση, αλλά την αναγνώριση της σχέσης ανάμεσα στην αίσθηση και το νόημα, και του τρόπου με τον οποίο το συναισθηματικό νόημα διαμορφώνει τη συμπεριφορά, τις σχέσεις και τις επιλογές μας.

Το Παράθυρο της Φαντασίας

Δίνοντας χώρο στις εσωτερικές εικόνες

Μεγαλώνοντας, η οικογένειά μου φαινόταν να χρησιμοποιεί διαφορετικά “παράθυρα” για να κατανοήσει τον κόσμο, γεγονός που έκανε τη ζωή …ενδιαφέρουσα.

Γι’ αυτό και έμοιαζε σχεδόν αταίριαστο με τη δυναμική της οικογένειάς μας όταν ένα μικρό μπλε βιβλίο εμφανίστηκε ξαφνικά στο διαμέρισμά μας. Ο πατέρας μου, άνθρωπος που δεν είχε ιδιαίτερη κλίση σε μεθόδους ή βιβλία αυτοβοήθειας, το είχε φέρει στο σπίτι έπειτα από σύσταση ενός πελάτη. Το βιβλίο ήταν γεμάτο ασκήσεις οραματισμού.

Μέσα από αυτή την απρόσμενη άφιξη συνειδητοποίησα για πρώτη φορά πόσο διαφορετικά βιώνουν οι άνθρωποι τη φαντασία. Μία από τις ασκήσεις μας ζητούσε να «οραματιστούμε ένα καρπούζι». Για μένα ήταν αυτονόητο και εύκολο. Για τη μητέρα μου, σχεδόν αδύνατο. Η απόλυτη αδυναμία της, και αυτό που εμείς εκλαμβάναμε ως αντίσταση, έγινε ένα επαναλαμβανόμενο εσωτερικό αστείο στην οικογένειά μας. Χρόνια αργότερα, θα μάθαινα τον όρο γι’ αυτό: αφαντασία (aphantasia). Αυτή η αντίθεση άνοιξε μια πρώτη χαραμάδα κατανόησης: ότι η φαντασία, και ευρύτερα η γνώση, δεν λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο για όλους.

Για μένα, το παράθυρο της φαντασίας ήταν διάπλατα ανοιχτό. Θυμάμαι μια επαναλαμβανόμενη εικόνα από όταν ήμουν πέντε ή έξι χρονών: ένα κλουβί που με παγίδευε, φτιαγμένο από στεφάνια λουλουδιών και φυτά με καρπούς. Ο εσωτερικός μου κόσμος ήταν συναρπαστικός, μερικές φορές τρομακτικός, άλλοτε παιχνιδιάρικος, πάντα ζωντανός. Θυμάμαι την καρέκλα του δωματίου μου να μεταμορφώνεται κάθε βράδυ σε μια τεράστια, τρομακτική μαϊμού, υπήρχαν φυλακές από τις οποίες έπρεπε να δραπετεύσω, αόρατοι φίλοι, ανώτερα όντα που με αιχμαλώτιζαν ή με απελευθέρωναν. Ήταν ένα εσωτερικό πέρασμα σε άλλους κόσμους. Καθώς όμως μεγάλωνα, με το άγχος της σχολικής επίδοσης και τις αγωνίες να αυξάνονται, και με τη συνεχή ροή βίαιων ή μπερδεμένων εικόνων από τις ειδήσεις και τις ταινίες να αναπαράγονται στο μυαλό μου, αυτοί οι κόσμοι έγιναν λιγότερο ευχάριστοι. Η φαντασία μου στράφηκε εναντίον μου: καταστροφικά σενάρια σε επανάληψη, διαμορφωμένα από όποιες πιέσεις υπήρχαν μέσα μου ή έξω μου.

Αυτό αναδεικνύει τη διπλή φύση της φαντασίας. Η ίδια ικανότητα που την καθιστά ισχυρό σύμμαχο, μπορεί και να την κάνει συντριπτική. Οι εικόνες φέρουν συναισθηματικό φορτίο, πολιτισμικό υλικό και προσωπική ιστορία. Στην πράξη, η φαντασία εμφανίζεται συχνά εκεί όπου η αίσθηση ή το συναίσθημα χρειάζονται μορφή. Μια εικόνα δίνει σχήμα στην εμπειρία, κάτι με το οποίο μπορούμε να σχετιστούμε, αντί απλώς να το υπομείνουμε.

Στο πλαίσιο του Gallegos, η φαντασία δεν είναι φαντασιοπληξία ή διαφυγή από την πραγματικότητα. Είναι ένας τρόπος γνώσης μέσω εικόνων, συμβόλων, μεταφορών και εσωτερικής δοκιμής — πρόβας. Γι’ αυτό πρακτικές όπως οι καθοδηγούμενοι οραματισμοί, η συμπονετική εικονοπλασία (compassionate imagery) και η συμβολική καλλιτεχνική δημιουργία μπορούν να είναι αποτελεσματικές: προσφέρουν έναν προστατευμένο, περιεκτικό και σχεσιακό τρόπο ώστε το εσωτερικό υλικό να πάρει μορφή. Η εργασία με τη φαντασία επιτρέπει σε αυτό που βρίσκεται μέσα να μετακινηθεί έξω: μια αίσθηση ή ένα συναίσθημα γίνεται σχέδιο, κολάζ, κίνηση, ή αντικείμενο. Αυτή η μετατόπιση δημιουργεί απόσταση χωρίς αποσύνδεση. Αυτό που ήταν εσωτερικό και διάχυτο αποκτά όρια. Αφού εξωτερικευτεί, μπορεί να παρατηρηθεί, να αναστοχαστεί και να μετασχηματιστεί. Η φαντασία, υπό αυτή την έννοια, γίνεται μια πρακτική γέφυρα ανάμεσα στο συναίσθημα και την κατανόηση, ανάμεσα στην εμπειρία και την επιλογή.

Δεν οραματίζονται όλοι εύκολα. Δεν δίνουν χώρο όλοι στις εσωτερικές εικόνες με τον ίδιο τρόπο. Όταν η φαντασία είναι λιγότερο προσβάσιμη, άλλα παράθυρα μπορούν να οδηγήσουν στο γνωρίζειν. Και όταν η φαντασία είναι ζωντανή και έντονη, χρειάζεται συντροφιά. Το γνωρίζειν δεν προέρχεται από ένα μόνο παράθυρο, αλλά από τον διάλογό τους.

Διαίσθηση

Εμπιστευόμενοι τη σιωπηλή φωνή

Από νωρίς ένιωθα ότι υπάρχει ένας πιο ήσυχος τρόπος γνώσης, άλλοτε απλός, άλλοτε δυσδιάκριτος. Μπορεί να μην ήξερα το όνομά του, αλλά η διαίσθηση ήταν παρούσα. Σε σύγκριση με τη φαντασία, ήταν λεπτή, σχεδόν ανεπαίσθητη, εύκολο να την παραβλέψεις από τον θόρυβο της καθημερινότητας. Συχνά την αμφισβητούσα, υποθέτοντας ότι αν κάτι ήταν σημαντικό, θα έπρεπε να μοιάζει πιο έντονο ή πιο «δύσκολο».

Με τον καιρό, μέσα από συναντήσεις, δασκάλους, πρακτική και εμπειρία, έγινε σαφές ότι η γνώση μόνο μέσω του νου δεν αρκεί. Η λογική σκέψη μπορεί να προσφέρει μια ασφαλή βάση, όμως οι αισθήσεις, τα συναισθήματα και η φαντασία είναι αυτά που μας φέρνουν σε επαφή με τη ζωή. Η διαίσθηση εδώ δεν λειτουργεί ως μια ξεχωριστή ικανότητα, αλλά ως αυτό που γίνεται διαθέσιμο όταν αυτά τα παράθυρα είναι ήδη ανοιχτά και σε διάλογο μεταξύ τους.

Κάποιες φορές η πιο απλή πρακτική είναι και η πιο δύσκολη: η σιωπή. Η δημιουργία χώρου χωρίς συνεχή εισροή ερεθισμάτων, το να παύουμε πριν αντιδράσουμε, να περπατάμε χωρίς περισπασμούς, να καθόμαστε ήσυχα, απομακρύνουν μέρος του θορύβου που καλύπτει τη διαίσθηση. Αυτό που αναδύεται σε αυτή την παύση είναι συχνά αυτό που ήταν ήδη εκεί, περιμένοντας να το προσέξουμε.

Ορισμένοι ερευνητές περιγράφουν τη διαίσθηση ως μια ασυνείδητη αναγνώριση προτύπων, την ικανότητα του εγκεφάλου να καταγράφει μοτίβα και νοήματα ταχύτερα από όσο μπορεί η σκόπιμη λογική σκέψη. Άλλοι μιλούν για την «υπόθεση των σωματικών δεικτών» (somatic marker hypothesis/ Antonio Damasio): την ικανότητα του σώματος να θυμάται τις συνέπειες πριν από τον νου και να στέλνει σήματα που επηρεάζουν τις επιλογές μας. Γι’ αυτό και ένα προαίσθημα μπορεί να μοιάζει άμεσο, ακόμη κι όταν δεν μπορούμε να το εξηγήσουμε.

Σε διαφορετικές παραδόσεις σοφίας, η διαίσθηση κατανοείται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, όχι ως εσωτερική φωνή που πρέπει να υπακούσουμε, αλλά ως μια μορφή συντονισμού, μια ευαισθησία στο νόημα που αναδύεται όχι μόνο μέσα μας, αλλά και στη σχέση μας με τον ζωντανό κόσμο.

Η διαίσθηση έχει και αυτή τις σκιές της. Μπορεί να συγχέεται με την παρόρμηση, τον ευσεβή πόθο ή την προκατάληψη. Αυτό που μοιάζει με εσωτερική καθοδήγηση μπορεί μερικές φορές να είναι η συνήθεια ή ο φόβος μεταμφιεσμένος. Γι’ αυτό η διαίσθηση λειτουργεί καλύτερα όταν κρατιέται με φροντίδα, γειωμένη στη σωματική επίγνωση, υποστηριγμένη από τη συναισθηματική διαύγεια, σταθεροποιημένη από τη λογική σκέψη και εμπλουτισμένη από τη φαντασία. Όταν την εμπιστευόμαστε με αυτόν τον τρόπο, η διαίσθηση δεν φωνάζει ούτε διατάζει. Υποδεικνύει, σπρώχνει απαλά. Και όταν την ακολουθούμε, μπορεί να φέρει μια αίσθηση ήσυχης ευθυγράμμισης.

Συμπόνια

Ένας τρόπος πλοήγησης στα Παράθυρα του Γνωρίζειν

Διαφορετικοί άνθρωποι βασίζονται πιο εύκολα σε διαφορετικά παράθυρα γνώσης. Κάποιοι νιώθουν ένα παράθυρο διάπλατα ανοιχτό, ενώ άλλοι το βιώνουν ως στενό, μπλοκαρισμένο ή ακόμα και ερμητικά κλειστό. Σε διαφορετικές στιγμές της ζωής, το ίδιο παράθυρο μπορεί να μοιάζει προσβάσιμο ή απρόσιτο. Αυτό που αναγνώρισα με τον καιρό είναι ότι υπάρχει κάτι που μας βοηθά να βλέπουμε πιο καθαρά μέσα από οποιοδήποτε διαθέσιμο παράθυρο — και κάτι που υποστηρίζει την ικανότητά μας, τόσο ατομικά όσο και σχεσιακά, να πλοηγούμαστε στον κόσμο του γνωρίζειν, στον κόσμο της γνώσης.

Για μένα, αυτό το κάτι ήταν η συμπόνια, προς τον εαυτό και προς τους άλλους.

Όχι ως τεχνική ή λύση, αλλά ως ένας τρόπος σχετίζεσθαι με την εμπειρία. Η συμπόνια επιτρέπει στη σκέψη να υπάρχει χωρίς να γίνεται άκαμπτη ή σκληρή, στις αισθήσεις να γίνονται αντιληπτές χωρίς να μας κατακλύζουν, και στα συναισθήματα να αναγνωρίζονται χωρίς να ταυτιζόμαστε υπερβολικά μαζί τους ή να τα απωθούμε. Επιτρέπει στη φαντασία να παραμένει ζωντανή και δημιουργική χωρίς να γίνεται διαφυγή από την πραγματικότητα και χωρίς να συνθλίβεται από την ένταση ή τη σκληρότητα των εικόνων. Και υποστηρίζει τη διαίσθηση χωρίς να τη συγχέει με την παρόρμηση, τον φόβο ή την προσδοκία.

Κοιτάζοντας πίσω, η συμπόνια εμφανίζεται ως ένα σιωπηλό νήμα που διατρέχει τη διαδρομή μου, οδηγώντας με αθόρυβα και σταθερά: από την άγρια παιδική φαντασία με τα τέρατα-μαϊμούδες στις καρέκλες, μέχρι τον “νου-μαϊμού” (monkey mind) — αυτόν τον ανήσυχο και σκανδαλιάρικο νου που πηδάει διαρκώς από κλαδί σε κλαδί, από σκέψη σε σκέψη, όπως περιγράφεται στις βουδιστικές και ινδουιστικές παραδόσεις.

Αυτή η κατανόηση συνεχίζει να διαμορφώνει την προσέγγισή μου. Συνεχίζω να μαθητεύω, η διδασκαλία και ο συντονισμός ομάδων δεν παύουν να είναι μια διαδικασία μάθησης, όπου λαμβάνω πίσω εξίσου πολλά με όσα προσφέρω. Αυτό που παραμένει ουσιαστικό είναι οι μετατοπίσεις στις οποίες γίνομαι μάρτυρας στους άλλους — και στον εαυτό μου. Αυτές οι εσωτερικές και εξωτερικές αλλαγές είναι που κάνουν την εργασία αυτή να έχει νόημα, και με έναν τρόπο να γίνεται πιο “νόστιμη” — σαν το ζουμερό καρπούζι που η μητέρα μου ακόμα δεν μπορεί να οραματιστεί. Δεν έχω συναντήσει κάποια έντονη περίπτωση αφαντασίας στα εργαστήριά μου, τουλάχιστον όχι κάποια που να μοιράστηκε ανοιχτά. Αλλά όταν ένα παράθυρο μοιάζει λιγότερο προσβάσιμο, ένα άλλο μπορεί να προσφέρει το πέρασμα. Το γνωρίζειν δεν ανήκει σε ένα μόνο κανάλι. Και για μένα, η συμπόνια παραμένει όχι ένα συμπέρασμα, αλλά ένας τρόπος να μένω σε σχέση με την εμπειρία όπως είναι, και μια πορεία προς τα εμπρός

Περαιτέρω Μελέτη (ενδεικτική)

Οι ακόλουθες αναφορές αντικατοπτρίζουν ορισμένες από τις παραδόσεις και τα ερευνητικά πεδία που τροφοδοτούν αυτό το άρθρο:

Ψυχολογικά Πλαίσια

Jung, C. G. Ψυχολογικοί Τύποι
Gallegos, E. S. The Four Windows of Knowing (διαλέξεις / συγγράμματα)

Ευημερία και Συμπόνια

Neff, K. Self-Compassion (Αυτοσυμπόνια)
Gilbert, P. The Compassionate Mind (Ο Συμπονετικός Νους)

Ενσώματη Εμπειρία και Νευροεπιστήμη (Εισαγωγικά)

Damasio, A. The Feeling of What Happens (Το αίσθημα αυτού που συμβαίνει) / Descartes’ Error (Το λάθος του Καρτέσιου)

Σχετικά με τη συγγραφέα

Η Αναστασία Priyamvada Χαριτίδου είναι ιδρύτρια και creative director των Ολοτήτων, ενός διεπιστημονικού οργανισμού που συνδέει τις τέχνες, την εκπαίδευση και την ευημερία.

Ως βιωματική εκπαιδεύτρια και συντονίστρια, σχεδιάζει και υλοποιεί προγράμματα που προσκαλούν σε στοχασμό, συμπόνια και αυθεντική έκφραση.

Το έργο της γεφυρώνει την ενσώματη εμπειρία, το θέατρο και την ψυχολογία, διερευνώντας πώς η εσωτερική επίγνωση μπορεί να οδηγήσει σε συλλογική ανάπτυξη.

Μέσα από ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες, όπως το Erasmus+ έργο comPASSION is sexy, συνεχίζει να εξερευνά πώς η συμπόνια μπορεί να είναι ταυτόχρονα προσωπική πρακτική και κοινωνική δύναμη αλλαγής.

Σχετικά με το άρθρο

Το άρθρο αυτό γράφτηκε στο πλαίσιο του προγράμματος Erasmus+ KA210-YOU μικρής κλίμακας συνεργασίας «comPASSION is sexy» (Κωδικός Έργου: 2024-3-FR02-KA210-YOU-000295806), το οποίο συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Το έργο υλοποιείται σε συνεργασία μεταξύ των Les Philentropes (Γαλλία) και Olotites (Ελλάδα) και εστιάζει σε προσεγγίσεις βασισμένες στη συμπόνια για την ενδυνάμωση, τη συμπερίληψη και την ευεξία των νέων.

Χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι απόψεις και τα συμπεράσματα που εκφράζονται αποτελούν αποκλειστικά ευθύνη της/των συγγραφέα/-έων και δεν αντικατοπτρίζουν κατ’ ανάγκη τις απόψεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή του Εκτελεστικού Οργανισμού Εκπαίδευσης και Πολιτισμού (EACEA). Ούτε η Ευρωπαϊκή Ένωση ούτε ο οργανισμός χρηματοδότησης φέρουν ευθύνη για το περιεχόμενό τους.