Κατανοώντας τον ρόλο των συναισθημάτων για να ζούμε καλύτερα με αυτά

Αυτό το άρθρο γράφτηκε από τη Margaux Damain, αρθρογράφο και podcaster με εξειδίκευση στην ψυχική υγεία και την επιστημονική εκλαΐκευση.

Επιμέλεια ελληνικής έκδοσης: Αναστασία Χαριτίδου

Σε τι χρησιμεύουν τα συναισθήματα; Αυτά -που είναι ταυτόχρονα τόσο κοινά και τόσο μυστηριώδη; Μερικές φορές θα θέλαμε να τα αποσιωπήσουμε, αλλά είναι φανερό ότι χτυπούν την πόρτα και θέλουν να ακουστούν! Ναι, γιατί έχουν ένα μήνυμα να μας μεταφέρουν. Παρόλο που μερικές φορές είναι αρκετά δυσάρεστα, αυτοί οι «αγγελιοφόροι» είναι στην πραγματικότητα οι σύμμαχοί μας.

Σε αυτό το άρθρο θα δούμε:

• Τι είναι το συναίσθημα;
• Ποιος είναι ο ρόλος του;
• Ποιες ανάγκες κρύβονται πίσω από τα συναισθήματά σου;

Τι είναι το συναίσθημα;
Ένας απλός ορισμός

Σε ένα άλλο άρθρο σχετικά με τα διάφορα συναισθήματα, δίνω έναν ορισμό για το τι είναι το συναίσθημα και τι το χαρακτηρίζει.

Ιδού: το συναίσθημα είναι μια ψυχική αλλά και σωματική αντίδραση, η οποία είναι αυτόματη και εμφανίζεται απέναντι σε εσωτερικά και εξωτερικά ερεθίσματα.

Ας πάρουμε ένα παράδειγμα: βλέπεις μια αρκούδα (εξωτερικό ερέθισμα), φοβάσαι (συναίσθημα), κάτι που μεταφράζεται σε σκέψεις του τύπου «Θεέ μου, θα πεθάνω!» (αυτή είναι η ψυχική αντίδραση), καθώς και σε ταχυπαλμία, τρέμουλο στα χέρια κ.λπ. (οι γνωστές σωματικές αντιδράσεις).

Ο αυτόματος χαρακτήρας του συναισθήματος

Σε αυτό το στάδιο, το πιο σημαντικό κατά τη γνώμη μου είναι να σημειώσουμε τον αυτόματο χαρακτήρα ενός συναισθήματος: είτε το θέλεις είτε όχι, δεν μπορείς να εμποδίσεις ένα συναίσθημα να εκδηλωθεί. Είναι φυσιολογικά αδύνατο! Από την άλλη πλευρά, μπορείς να βρίσκεσαι σε άρνηση αυτού του συναισθήματος. Τότε δεν έχεις συνείδηση του συναισθήματος, αλλά αυτό δεν το εμποδίζει να εκδηλωθεί σε ψυχοσωματικό επίπεδο.

Σε αυτό το άρθρο, εξερευνούμε μαζί τον ρόλο των συναισθημάτων για να μάθουμε να ζούμε καλύτερα με αυτά. Γιατί κάθε συναίσθημα είναι έγκυρο και φέρει ένα μήνυμα προς αποκρυπτογράφηση… Μόλις το αποκρυπτογραφήσεις, είσαι σε θέση να πάρεις τις σωστές αποφάσεις: αυτές που είναι σωστές για σένα. Πρόκειται για μια πραγματική διαδικασία μάθησης, καθώς μπροστά σε δυσάρεστα συναισθήματα, μπορεί να μπούμε στον πειρασμό να τα απορρίψουμε ή να τα αγνοήσουμε, κάτι που έχει συνέπειες για το σώμα και το πνεύμα. Πράγματι, ένα συναίσθημα που δεν εκφράζεται συνεχίζει να εκδηλώνεται ψυχικά και σωματικά, γεγονός που μπορεί να αφήσει κατάλοιπα (ο επαναλαμβανόμενος/χρόνιος θυμός μπορεί να οδηγήσει σε πόνους στην πλάτη, καρδιαγγειακά προβλήματα, φθορά των κοινωνικών δεσμών αν εκφραστεί με λάθος τρόπο…).

Ποιος είναι ο ρόλος ενός συναισθήματος;
Το συναίσθημα έχει δύο μεγάλες λειτουργίες:

1. Είναι μια πληροφορία για τις ανάγκες σου.
2. Έχει ως λειτουργία να επικοινωνεί στους άλλους την κατάστασή σου και τις ανάγκες σου.

Μια πηγή πληροφοριών για τις ανάγκες σου

Ένα συναίσθημα σε ενημερώνει για την ικανοποίηση των αναγκών σου (ασφάλειας, σεβασμού, ξεκούρασης, σύνδεσης…).

Αρχικά, τα δυσάρεστα συναισθήματα εκφράζονται όταν οι ανάγκες σου απειλούνται.

Παράδειγμα: ένας φίλος ή μια φίλη έχει (για ακόμα μια φορά) καθυστερήσει μία ώρα σε ένα ραντεβού. Νιώθεις εκνευρισμό αλλά και απογοήτευση, γιατί θα καθυστερήσεις στο πρόγραμμά σου και δεν σου αρέσει να περιμένεις άπραγος. Τα συναισθήματα που εκδηλώνονται τότε σε ενημερώνουν κυρίως για την ανάγκη σου για εκτίμηση. Αν νοιάζεσαι για τη σχέση σου με αυτό το άτομο, αυτό που μπορείς να κάνεις είναι να εκφράσεις αυτό που νιώθεις και αυτό που χρειάζεσαι για να προσπαθήσεις να αλλάξεις την κατάσταση. Αλλά πρέπει να το εκφράσεις φροντίζοντας τον δεσμό (με τον κίνδυνο να βγει κάπως βίαια και ο φίλος/η φίλη σου να αμυνθεί…).

Αυτό το άρθρο είναι εδώ για να βοηθήσει στην κατανόηση των αναγκών που κρύβονται πίσω από τα συναισθήματά μας. Η απόκτηση επίγνωσης σε αυτό το επίπεδο (αυτόνομα ή με τη βοήθεια ενός ψυχολόγου) είναι μια απαραίτητη δεξιότητα: αν ξέρεις να μεταφράζεις καλύτερα τα συναισθήματά σου σε ανάγκες, έχεις περισσότερες πιθανότητες στη συνέχεια να παίρνεις καλύτερες αποφάσεις για να διασφαλίσεις την καθημερινή σου ευεξία.

Ένα ευχάριστο συναίσθημα είναι εξίσου σημαντικό να αναγνωρίζεται όσο και ένα δυσάρεστο.

Γιατί;

Επειδή σου δείχνει ότι οι ανάγκες σου ικανοποιούνται. Είναι επομένως ένας δείκτης των καταστάσεων ή/και των ανθρώπων που πρέπει να προτεραιοποιείς στη ζωή σου. Η επίγνωση των γεγονότων που σου προκαλούν τέτοια συναισθήματα είναι μια απαραίτητη δεξιότητα για την ευεξία και την ευτυχία! Όσο περισσότερο χρόνο αφιερώνεις στο να αναγνωρίζεις αυτά τα ευχάριστα συναισθήματα, τόσο περισσότερο κερδίζεις σε επίγνωση για το τι πρέπει να διατηρήσεις ή να επαναλάβεις στη ζωή σου.

Για παράδειγμα: αυτή η βόλτα στο δάσος σου έκανε απίστευτο καλό; Τότε ίσως είναι καιρός να επιτρέψεις στον εαυτό σου περισσότερες εξορμήσεις στη φύση ή περισσότερο χρόνο ηρεμίας. Άλλο παράδειγμα: πέρασες μια αναπάντεχα ζεστή στιγμή με εκείνον τον συνάδελφο που δεν συνηθίζεις να μιλάς; Ίσως θα ήταν καλό να περνάς περισσότερο χρόνο μαζί του, παρά με τους ανθρώπους που σου χαλάνε τη διάθεση στη δουλειά ή που δεν σου προσφέρουν τίποτα.

Πέρα από την έννοια των αναγκών, διάβασα σε ένα άλλο άρθρο ότι τα συναισθήματα εμπεριέχουν επίσης μερικές φορές σοφία. Αυτή η έννοια μου αρέσει γιατί μαρτυρά την υπαρξιακή χρησιμότητα των συναισθημάτων μας… Πράγματι, τα συναισθήματά σου εκφράζουν μερικές φορές την ανάγκη για βαθύτερες και πιο μόνιμες αλλαγές στη ζωή μας.

Παράδειγμα: νιώθεις μεγάλη κόπωση και θυμό σε σχέση με ένα νέο αίτημα του αφεντικού σου. Δεν είναι η πρώτη φορά που το νιώθεις αυτό. Ίσως αυτά τα συναισθήματα εκφράζονται για να σου δείξουν ότι η δουλειά σου δεν έχει πια νόημα για σένα ή ότι είναι πλέον ανυπόφορο για σένα να εργάζεσαι υπό αυτές τις συνθήκες. Αυτό που ήταν «οκ» πριν από λίγο καιρό, ίσως να μην είναι καθόλου πια σήμερα… Μήπως ήρθε η ώρα να γυρίσεις σελίδα φεύγοντας από αυτή την εταιρεία ή εξετάζοντας μια επαγγελματική αλλαγή;

Τι πρέπει να θυμάσαι

Για να είσαι σε θέση να κατανοήσεις τις ανάγκες πίσω από τα συναισθήματά σου, πρέπει πρώτα να επιτρέψεις στον εαυτό σου να τα νιώσει (χωρίς αυτό είναι αδύνατο να τα αναγνωρίσεις).

Η καταπίεση του συναισθήματος δεν το αποφεύγει. Μπορεί μάλιστα να τείνει να εκφραστεί ξανά, να αυξηθεί σε ένταση, γεγονός που καθιστά πιο δύσκολο το να ζεις με αυτό. Αν δυσκολεύεσαι να νιώσεις τα συναισθήματά σου ή αν τα συναισθήματά σου είναι συχνά καταιγιστικά, μπορείς να ζητήσεις τη στήριξη ενός ψυχολόγου που θα σε βοηθήσει με ενσυναίσθηση και υπομονή.

Μια λειτουργία επικοινωνίας για τους άλλους
Ένα συναίσθημα έχει επίσης μια λειτουργία επικοινωνίας για τους ανθρώπους που σε περιβάλλουν. Τους επιτρέπει να αποκρυπτογραφήσουν μια κατάσταση και να προσαρμόσουν τη συμπεριφορά τους ανάλογα.

Παράδειγμα: ένα κοντινό σου πρόσωπο διακρίνει θλίψη στο πρόσωπό σου. Μπορεί τότε να έχει το αντανακλαστικό να σε ρωτήσει πώς νιώθεις και έτσι να σου προσφέρει την προσοχή και την υποστήριξή του. Μπορεί επίσης να αποφασίσει να μην πει τίποτα επειδή ξέρει ότι θα νιώσεις άβολα αν αποκαλυφθείς, ή επειδή δυσκολεύεται να στηρίξει κάποιον (συμβαίνει οι άνθρωποι να νιώθουν αδύναμοι μπροστά στα συναισθήματα των άλλων…).

Κατά τη γνώμη μου, η επίγνωση αυτής της επικοινωνιακής λειτουργίας είναι απαραίτητη για τη βελτίωση των κοινωνικών δεσμών.

Ας ξαναπάρουμε το προηγούμενο παράδειγμα: είσαι χαρούμενος/η που θα δεις αυτή τη φίλη απόψε. Αλλά φτάνεις με πολλή θλίψη λόγω ενός χωρισμού… Επιθυμείς να της το εκφράσεις και να της δείξεις την ανάγκη σου για υποστήριξη; Ή προτιμάς απόψε να επικοινωνήσεις στη φίλη σου κάτι άλλο εκτός από θλίψη για να οδηγήσετε τη συζήτηση αλλού (επειδή θέλεις να ξεχαστείς ή επειδή ούτε η φίλη σου είναι σε καλή διάθεση και δεν θέλεις να την επιβαρύνεις); Όποια κι αν είναι η απόφασή σου, την παίρνεις έχοντας επίγνωση της επίδρασης των συναισθημάτων σου στη σχέση σου με τους άλλους. Η έκφραση της θλίψης σου και της ανάγκης σου για υποστήριξη μπορεί να φέρει περισσότερη οικειότητα και να ενισχύσει τον δεσμό που σας ενώνει. Η αποσιώπηση (για απόψε) αυτού του συναισθήματος μπορεί επίσης να είναι μια ευπρόσδεκτη επιλογή, αν θεωρείς ότι εκείνη τη στιγμή αυτό που χρειάζεσαι περισσότερο είναι η ελαφρότητα. 🙂

Ποιες ανάγκες κρύβονται πίσω από τα συναισθήματα;

Αυτό το τελευταίο μέρος δεν είναι εξαντλητικό: έχει σκοπό να σου δώσει τροφή για σκέψη ώστε να σε βοηθήσει να αποκρυπτογραφήσεις τα συναισθήματά σου.

Πίσω από τον θυμό

Ο θυμός εκδηλώνεται όταν αντιμετωπίζεις μια αδικία, όταν πληγώνεσαι ψυχικά ή/και σωματικά, ή όταν έρχεσαι αντιμέτωπος με ένα εμπόδιο που ανατρέπει τα σχέδιά σου…

Αυτό το συναίσθημα επικοινωνεί και “μεταφράζει” μια ανάγκη για δικαιοσύνη, σεβασμό, επανόρθωση ή αυτοδιεκδίκηση.

Πίσω από τον φόβο

Υπάρχει άμεσος κίνδυνος, απειλή της ασφάλειας, το απρόβλεπτο ή έλλειψη ελέγχου; Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο φόβος είναι αυτός που εκφράζεται!

Σου υποδεικνύει μια ανάγκη για προστασία, ασφάλεια και καθησυχασμό.

Πίσω από τη θλίψη

Η θλίψη εμφανίζεται όταν υπάρχει μια έλλειψη, μια απουσία ή ακόμα και μια απώλεια (κάποιου πράγματος ή κάποιου ανθρώπου).

Αυτό το συναίσθημα επικοινωνεί και “μεταφράζει” μια ανάγκη για υποστήριξη και παρηγοριά, την ανάγκη να αναλογιστούμε τις συνέπειες της απώλειας, ή ακόμα και να βρούμε νόημα και να καταλάβουμε τις προτεραιότητες.

Μια μικρή παρένθεση: Μια μέρα διάβασα μια ανάρτηση στα social media που έλεγε ότι πίσω από τη ζήλια κρύβεται η θλίψη που εκφράζεται μπροστά στην απώλεια κάποιου στοιχείου της σχέσης. Το βρήκα πολύ σωστό και, κατά κάποιο τρόπο, όμορφο: αντί να αφήνουμε τη ζήλια να εκφράζεται με βία, ίσως μερικές φορές μας καλεί να δείξουμε στο αγαπημένο μας πρόσωπο ότι η σχέση είναι σημαντική για εμάς και ότι η ζήλια μας μεταφράζει μια λύπη για μια απώλεια (οικειότητας, αποκλειστικότητας, προσοχής…); Τροφή για σκέψη…

Πίσω από τη χαρά

Α, η χαρά! Αυτό το συναίσθημα είναι εκεί όταν έχουμε πετύχει τους στόχους μας, όταν οι ανάγκες μας είναι ικανοποιημένες.

Επικοινωνεί και “μεταφράζει” μια ανάγκη για μοίρασμα, για ενίσχυση των κοινωνικών δεσμών…

Μια σύντομη ματιά στα συναισθήματα της χαράς

Τα διαφορετικά συναισθήματα της χαράς (περηφάνια, ευγνωμοσύνη, αγάπη, ελπίδα, έμπνευση…) δεν είναι απλώς επιβραβεύσεις. Για την ερευνήτρια Barbara Fredrickson, είναι πραγματικοί καταλύτες πόρων! Πράγματι, τα ευχάριστα συναισθήματα μας ωθούν να εξερευνήσουμε, να μάθουμε νέα πράγματα, να καλλιεργήσουμε καλές κοινωνικές σχέσεις και να αναπτύξουμε δεξιότητες—είτε αυτές είναι διανοητικές, κοινωνικές είτε συναισθηματικές…

Σχετικά με τη Συγγραφέα και το Έργο

Σχετικά με τη συγγραφέα: Το άρθρο συντάχθηκε από τη Margaux Damain, ιδρύτρια του Sous le tapis και αρθρογράφο με εξειδίκευση στην ψυχική υγεία. Η Margaux βασίζεται σε επιστημονικές μελέτες (συστηματικές ανασκοπήσεις και μετα-αναλύσεις), καθώς και σε έργα ψυχιάτρων και ψυχολόγων για να καταστήσει προσιτή τη γνώση γύρω από την ψυχική ευεξία. Μετατρέπει τις εργασίες των ειδικών σε περιεχόμενο κατάλληλο για το ευρύ κοινό. Στόχος της; Ο εκδημοκρατισμός της ψυχικής υγείας και η ενθάρρυνση όλων μας να φροντίζουμε τον εαυτό μας.

Το άρθρο αυτό χρηματοδοτήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση, στο πλαίσιο του έργου ComPASSION is sexy, ενός προγράμματος Erasmus+ για την ευαισθητοποίηση στην ψυχική υγεία.