Πλήρης κατάλογος των 27 συναισθημάτων (ορισμοί και παραδείγματα)

Αυτό το άρθρο γράφτηκε από τη Margaux Damain, αρθρογράφο και podcaster με εξειδίκευση στην ψυχική υγεία και την επιστημονική εκλαΐκευση.

Επιμέλεια ελληνικής έκδοσης: Αναστασία Χαριτίδου

Το να μπορείς να αναγνωρίζεις τα συναισθήματά σου είναι μια σπουδαία δεξιότητα. Πράγματι, το να μάθεις να τα κατονομάζεις και να τα ξεχωρίζεις είναι το «άλφα και το ωμέγα» αν θέλεις να μάθεις να τα διαχειρίζεσαι και να ζεις καλύτερα με αυτά. Με άλλα λόγια, η αναγνώριση των συναισθημάτων αποτελεί τη βάση της συναισθηματικής ρύθμισης.

Σε αυτό το άρθρο, σου προτείνω μια απλή ανασκόπηση των κυριότερων θεωριών γύρω από τα συναισθήματα. Ο στόχος; Να κατανοήσουμε καλύτερα για τι πράγμα μιλάμε και να εμπλουτίσεις το λεξιλόγιό σου, ώστε να μπορείς να προσδιορίζεις καλύτερα τα δικά σου συναισθήματα αλλά και των άλλων.

Τι θα δούμε:

• Ορισμός του συναισθήματος
• Ποια είναι τα συναισθήματα;
  • 👉 Τα 6 πρωταρχικά συναισθήματα του Ekman
  • 👉 Ο τροχός των συναισθημάτων του Plutchik
  • 👉 Τα 27 συναισθήματα των Cowen και Keltner
  • 👉 Τα θετικά συναισθήματα της Fredrickson

Ορισμός του συναισθήματος

Πριν δούμε αναλυτικά ποια είναι τα συναισθήματα, ας ορίσουμε τι είναι το συναίσθημα. Ο ορισμός που ακολουθεί προέρχεται από τον Christophe André, ψυχίατρο και ψυχοθεραπευτή, ο οποίος κάνει εξαιρετική δουλειά βοηθώντας τους ανθρώπους να ζουν καλύτερα με τα συναισθήματά τους.

Σε ένα σεμινάριο με τίτλο «Τα κλειδιά για τη διαχείριση των συναισθημάτων», ορίζει το συναίσθημα ως μια αντίδραση σε εξωτερικά και εσωτερικά γεγονότα (ή ερεθίσματα).

Αυτή η αντίδραση έχει 3 κύρια χαρακτηριστικά. Είναι:

1. Αυτόματη
2. Ταυτόχρονα ψυχική και σωματική
3. Προσαρμοστική

Το συναίσθημα είναι μια αυτόματη αντίδραση

Το συναίσθημα είναι αυτόματο: αυτό σημαίνει ότι δεν μπορείς να εμποδίσεις την εκδήλωσή του.

Εξού και η σημασία του να μάθεις να τα διαχειρίζεσαι, ώστε να αποφύγεις τα δυσάρεστα συναισθήματα να γίνουν κατακλυσμιαία και να έχουν, κατά συνέπεια, αρνητικό αντίκτυπο στο σώμα και στο πνεύμα σου (δες παρακάτω για τις ψυχοσωματικές ασθένειες).

Αξίζει να σημειωθεί ότι αν και κανείς δεν μπορεί να εμποδίσει ένα συναίσθημα, είμαστε όλοι ικανοί να αναπτύξουμε —περισσότερο ή λιγότερο συνειδητά— αμυντικούς μηχανισμούς για να τα καταπιέσουμε. Με άλλα λόγια, μπορεί να βρισκόμαστε σε άρνηση, δηλαδή να μην έχουμε συνείδηση των συναισθημάτων μας σε ορισμένες στιγμές (ή χρόνια). Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν!

Το συναίσθημα είναι μια ψυχική και σωματική αντίδραση

Το συναίσθημα μεταφράζεται στο μυαλό σου αλλά και στο σώμα σου. Για παράδειγμα, ο φόβος συνοδεύεται από διάφορες σωματικές εκδηλώσεις, όπως ταχυπαλμία, γρήγορη αναπνοή ή τρέμουλο.

Είναι σημαντικό να τονίσουμε τη σωματική πλευρά των συναισθημάτων, διότι ένα δυσάρεστο συναίσθημα που δεν έχει «επεξεργαστεί» θα συνεχίσει να εκδηλώνεται στο σώμα σου. Μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα, αυτό μπορεί να έχει βλαβερές επιπτώσεις: είναι αυτό που ονομάζουμε ψυχοσωματικές ασθένειες (καρδιαγγειακές διαταραχές, ημικρανίες, αϋπνία κ.λπ.). Σε αυτή την περίπτωση, η ψυχική δυσφορία είναι τέτοια που γίνεται σωματική.

---

Το συναίσθημα είναι μια προσαρμοστική αντίδραση

Το συναίσθημα έχει έναν λόγο ύπαρξης: να σε βοηθήσει να:

• επιβιώσεις
• προσαρμοστείς στο περιβάλλον σου
• εξελιχθείς

Ας δούμε μερικά παραδείγματα για να κατανοήσουμε αυτούς τους τρεις όρους: επιβίωση, προσαρμογή, εξέλιξη.

Παράδειγμα 1: Το συναίσθημα που σου επιτρέπει να επιβιώσεις

Έστω ότι κάνεις πεζοπορία στο δάσος. Ξαφνικά ο άνεμος αλλάζει: νιώθεις την καταιγίδα να έρχεται. Συνειδητοποιείς επίσης ότι ο ήλιος θα δύσει σε λίγο. Νιώθεις τότε ανησυχία, και αυτό το συναίσθημα σου στέλνει το σήμα ότι πρέπει να βρεις ένα ασφαλές μέρος. Αποφασίζεις να γυρίσεις πίσω για να μην βρεθείς στο δάσος νύχτα, κάτω από τη βροχή, με τον κίνδυνο να χαθείς. Είναι ζήτημα επιβίωσης…

Παράδειγμα 2: Το συναίσθημα που σε βοηθά να προσαρμοστείς

Φαντάσου ότι είσαι διευθυντής μιας ομάδας 4 ατόμων και παρουσιάζετε τα αποτελέσματα των έργων σας στον πρόεδρο της εταιρείας. Γνωρίζεις ότι η ομάδα σου δούλεψε σκληρά, έστω κι αν τα αποτελέσματα δεν είναι τα αναμενόμενα. Ξέρεις όμως ότι με περισσότερο χρόνο και μέσα, η ομάδα θα τα πάει καλύτερα την επόμενη φορά. Αλλά ο πρόεδρος έχει άλλη άποψη…

Είναι δυσάρεστος και απότομος, εστιάζοντας μόνο στα αρνητικά αποτελέσματα. Εκείνη τη στιγμή νιώθεις θυμό για τα άδικα σχόλιά του, αλλά και ανησυχία βλέποντας τα μέλη της ομάδας σου να αποθαρρύνονται κατά τη διάρκεια της συνάντησης. Καθώς η επιτυχία του έργου εξαρτάται από το κίνητρό τους, αποφασίζεις να κάνεις ένα αστείο για να εκτονώσεις την ατμόσφαιρα και να τραβήξεις την προσοχή του δύσκολου προέδρου. Βρίσκεις την ευκαιρία να τονίσεις ότι τα αποτελέσματα εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τον χρόνο και τους πόρους που διατίθενται στην ομάδα.

Εν ολίγοις, ο φόβος σου ότι η ομάδα θα χάσει το ηθικό της και ο θυμός σου για την έλλειψη αναγνώρισης σε ώθησαν να δράσεις και να προσαρμοστείς στην κατάσταση, λαμβάνοντας υπόψη τη συμπεριφορά των παρευρισκομένων για να πετύχεις το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα.

Παράδειγμα 3: Το συναίσθημα που σου επιτρέπει να εξελιχθείς

Ένα τελευταίο παράδειγμα για το πώς το συναίσθημα λειτουργεί ως πυξίδα για την εξέλιξή σου. Φαντάσου ότι νιώθεις βαθιά θλίψη μετά από έναν ακόμη χωρισμό. Αυτό το συναίσθημα σε ωθεί στην απόσυρση και στην ενδοσκόπηση.

Εκδηλώνεται επειδή πρέπει να πενθήσεις μια σχέση… αλλά κυρίως, και εδώ φαίνεται η σοφία του συναισθήματος, σου δείχνει ότι πρέπει να εγκαταλείψεις ορισμένες συμπεριφορές που σε εμποδίζουν στην προσωπική σου ζωή. Αναρωτιέσαι: «Γιατί ελκύομαι πάντα από ανθρώπους που δεν είναι συναισθηματικά διαθέσιμοι;».

Σε μια στιγμή διαύγειας, συνειδητοποιείς ότι είναι καιρός να σταματήσεις να χάνεις τον χρόνο σου με ανθρώπους που δεν σε εκτιμούν. Ίσως αποφασίσεις να ξεκινήσεις ψυχοθεραπεία για να απαλλαγείς οριστικά από αυτά τα μοτίβα. Το συναίσθημα χρησιμεύει και σε αυτό: σε βοηθά να δεις τα πράγματα από μια νέα οπτική γωνία και σε ενθαρρύνει να κάνεις βαθιές αλλαγές.

---

📌 Υπενθύμιση

Η ετυμολογία της λέξης «συναίσθημα» (emotion) αποκαλύπτει τον σκοπό του. Στα λατινικά, προέρχεται από το emovere, που σημαίνει «θέτω σε κίνηση». Οι ερευνητές μιλούν για την «τάση προς δράση» των συναισθημάτων. Είναι μια υπενθύμιση ότι τα συναισθήματα, όταν αφιερώνουμε χρόνο για να τα νιώσουμε και να τα ακούσουμε, είναι σύμμαχοί μας γιατί μας ωθούν να δράσουμε.

---

Ποια είναι τα συναισθήματα;

Σε αυτό το μέρος, δεν θα παρουσιάσω όλες τις θεωρίες, αλλά μια απλή επισκόπηση εκείνων που θεωρώ πιο χρήσιμες.

Τα 6 πρωταρχικά συναισθήματα του Ekman

Ο Paul Ekman ήταν πρωτοπόρος στη μελέτη των συναισθημάτων. Τη δεκαετία του ‘70, ο Αμερικανός ψυχολόγος δημιούργησε μια λίστα με 6 «πρωταρχικά» συναισθήματα:

1. Θλίψη
2. Χαρά
3. Θυμός
4. Φόβος
5. Αηδία
6. Έκπληξη

Γιατί ονομάζονται πρωταρχικά; Σύμφωνα με τον ίδιο, αυτά τα συναισθήματα είναι παγκόσμια. Για να το αποδείξει, έκανε έρευνες σε μια απομονωμένη φυλή στην Παπούα Νέα Γουινέα. Η δουλειά του έδειξε ότι οι εκφράσεις του προσώπου που σχετίζονται με αυτά τα 6 συναισθήματα αναγνωρίζονταν με τον ίδιο τρόπο τόσο από ανθρώπους του δυτικού κόσμου όσο και από τους απομονωμένους κατοίκους της Παπούας.

Κάθε συναίσθημα έχει τη λειτουργία του!

Η γνώση της λειτουργίας των συναισθημάτων σου επιτρέπει να κατανοήσεις καλύτερα τις ανάγκες σου. Για παράδειγμα, η θλίψη σηματοδοτεί μια ανάγκη για ανανέωση μετά από μια απώλεια. Όταν εκφράζεται, δείχνει στους άλλους την ανάγκη σου για καθησυχασμό, παρηγοριά ή βοήθεια.

Η άποψή μου: Η αξία της θεωρίας των 6 πρωταρχικών συναισθημάτων έγκειται στην απλότητά της. Είναι το πρώτο βήμα για την κατανόηση του εσωτερικού μας κόσμου. Ωστόσο, αν θέλουμε να εμβαθύνουμε, είναι απαραίτητο να εμπλουτίσουμε το συναισθηματικό μας λεξιλόγιο — εξού και οι επόμενες θεωρίες…

Ο τροχός των συναισθημάτων του Plutchik

Τη δεκαετία του ‘80, ο Robert Plutchik, ένας άλλος Αμερικανός ψυχολόγος, πρότεινε ένα μοντέλο ταξινόμησης των συναισθημάτων σε μορφή τροχού. Πρόκειται για ένα πρακτικό εργαλείο για να εμπλουτίσεις το λεξιλόγιό σου και να βάλεις λέξεις σε αυτό που νιώθεις.

Ο Plutchik θεωρεί ότι υπάρχουν 8 βασικά συναισθήματα: η χαρά, ο φόβος, η αηδία, ο θυμός, η θλίψη, η έκπληξη, η εμπιστοσύνη και η προσμονή.

Κάθε συναίσθημα μπορεί να ποικίλλει σε ένταση: αυτό αναπαρίσταται από τις αποχρώσεις των χρωμάτων. Για παράδειγμα, η χαρά κυμαίνεται από τη γαλήνη (χαμηλή ένταση) έως την έκσταση (υψηλή ένταση). Τέλος, τα βασικά συναισθήματα μπορούν να συνδυαστούν για να δώσουν τα λεγόμενα δευτερεύοντα συναισθήματα. Για παράδειγμα, η αγάπη (δευτερεύον συναίσθημα) είναι ένας συνδυασμός των δύο θεμελιωδών συναισθημάτων: της χαράς και της εμπιστοσύνης.

Κατά τη γνώμη μου, αυτή η αναπαράσταση σε μορφή τροχού έχει ένα τριπλό πλεονέκτημα: διευκολύνει την απομνημόνευση των συναισθημάτων, αναδεικνύει την έννοια της συναισθηματικής έντασης, ενώ παράλληλα δείχνει την πολυπλοκότητα της συναισθηματικής έκφρασης μέσω της ανάμειξης. Ο Plutchik χρησιμοποιεί τον όρο «δυάδα» (dyad) για να μιλήσει για αυτούς τους συνδυασμούς. Το concept της δυάδας είναι ενδιαφέρον γιατί μας κάνει να συνειδητοποιήσουμε τις αντιφάσεις που συχνά ζουν μέσα μας… Ένα παράδειγμα: σύμφωνα με τον Plutchik, ο συνδυασμός χαράς και φόβου δίνει την ενοχή, ενώ ο συνδυασμός εμπιστοσύνης και φόβου δίνει την υποταγή.

Τα 27 συναισθήματα των Cowen και Keltner

Πολύ πιο πρόσφατα (2017), μια μελέτη των Alan Cowen και Dacher Keltner αποκάλυψε 27 μεγάλες κατηγορίες συναισθημάτων, ανατρέποντας τις ιστορικές θεωρίες των Ekman και Plutchik που υποστήριζαν ότι οι περισσότερες εμπειρίες εμπίπτουν σε λίγα μόνο πρωταρχικά συναισθήματα.

Στο πλαίσιο της μελέτης τους, οι ερευνητές παρουσίασαν 2.000 βίντεο σε περισσότερους από 800 άνδρες και γυναίκες. Οι συμμετέχοντες έπρεπε στη συνέχεια να περιγράψουν τη συναισθηματική τους απόκριση. Η ανάλυση των δεδομένων εντόπισε τις ακόλουθες 27 κατηγορίες, αναδεικνύοντας τον πλούτο της ανθρώπινης συναισθηματικής έκφρασης:

• Θαυμασμός (Admiration)
• Λατρεία (Adoration)
• Αισθητική εκτίμηση (Aesthetic Appreciation)
• Διασκέδαση / Τέρψη (Amusement)
• Θυμός (Anger)
• Άγχος (Anxiety)
• Δέος (Awe)
• Αμηχανία (Awkwardness)
• Ανία / Βαρεμάρα (Boredom)
• Ηρεμία (Calmness)
• Σύγχυση (Confusion)
• Λαχτάρα / Έντονη επιθυμία (Craving)
• Αηδία (Disgust)
• Ενσυναισθητικός πόνος (Empathic pain)
• Μαγνητισμός / Έκσταση (Entrancement)
• Ενθουσιασμός (Excitement)
• Φόβος (Fear)
• Φρίκη (Horror)
• Ενδιαφέρον (Interest)
• Χαρά (Joy)
• Νοσταλγία (Nostalgia)
• Ανακούφιση (Relief)
• Ρομαντισμός (Romance)
• Θλίψη (Sadness)
• Ικανοποίηση (Satisfaction)
• Σεξουαλική επιθυμία (Sexual desire)
• Έκπληξη (Surprise)

Εστίαση στα θετικά συναισθήματα με τη Fredrickson

Η θεωρία της ερευνήτριας Barbara Fredrickson ρίχνει φως στα θετικά συναισθήματα, τα οποία συχνά επισκιάζονταν στην ψυχολογία από τα αρνητικά συναισθήματα και τις ψυχικές παθήσεις. Η θεωρία αυτή είναι συναρπαστική γιατί μας δίνει την επιθυμία να καλλιεργήσουμε τη θετικότητα.

Η Fredrickson θεωρεί τα θετικά συναισθήματα —όπως τη χαρά, την περηφάνια, την έμπνευση, την ελπίδα ή την ευγνωμοσύνη— όχι απλώς ως παροδικές επιβραβεύσεις, αλλά ως πραγματικούς καταλύτες πόρων!

Σύμφωνα με τη θεωρία της, τα θετικά συναισθήματα μας ωθούν να εξερευνούμε, να μαθαίνουμε νέα πράγματα, να χτίζουμε κοινωνικούς δεσμούς και να αναπτύσσουμε δεξιότητες. Για παράδειγμα, ένας χαρούμενος άνθρωπος είναι πιο αισιόδοξος, γεγονός που τον ωθεί να επενδύσει ενέργεια σε νέα έργα. Ενώ τα δυσάρεστα συναισθήματα οδηγούν συνήθως σε στερεοτυπικές συμπεριφορές (όπως η επιθετικότητα στον θυμό), τα θετικά συναισθήματα διευρύνουν το πεδίο των πιθανοτήτων: σκεφτόμαστε και δρούμε διαφορετικά.

Η Fredrickson δείχνει ότι τα θετικά συναισθήματα είναι κλειδιά για την ψυχολογική ευελιξία, δηλαδή την ικανότητα ενός ατόμου να συνεχίζει να ζει και να εξελίσσεται ανεξάρτητα από τις δυσκολίες. Με άλλα λόγια, η καλλιέργεια θετικών συναισθημάτων είναι καθοριστική για την ανθεκτικότητά μας (resilience).

Είναι ένα αρνητικό συναίσθημα πραγματικά «αρνητικό»;

Χρησιμοποιώ εδώ τον όρο «θετικό συναίσθημα» όπως τον χρησιμοποιεί η ερευνήτρια. Ωστόσο, προτιμώ να μιλώ για «ευχάριστα» και «δυσάρεστα» συναισθήματα, καθώς όλα έχουν έναν λόγο ύπαρξης και φέρουν ένα νόημα.

Το να αποκαλούμε ένα συναίσθημα «αρνητικό» μπορεί να μας ωθήσει να το απορρίψουμε, κάτι που μας εμποδίζει να ακούσουμε τι έχει να μας πει για τις ανάγκες μας.

Σχετικά με τη Συγγραφέα και το Έργο

Σχετικά με τη συγγραφέα: Το άρθρο συντάχθηκε από τη Margaux Damain, ιδρύτρια του Sous le tapis και αρθρογράφο με εξειδίκευση στην ψυχική υγεία. Η Margaux βασίζεται σε επιστημονικές μελέτες (συστηματικές ανασκοπήσεις και μετα-αναλύσεις), καθώς και σε έργα ψυχιάτρων και ψυχολόγων για να καταστήσει προσιτή τη γνώση γύρω από την ψυχική ευεξία. Μετατρέπει τις εργασίες των ειδικών σε περιεχόμενο κατάλληλο για το ευρύ κοινό. Στόχος της; Ο εκδημοκρατισμός της ψυχικής υγείας και η ενθάρρυνση όλων μας να φροντίζουμε τον εαυτό μας.

Το άρθρο αυτό χρηματοδοτήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση, στο πλαίσιο του έργου ComPASSION is sexy, ενός προγράμματος Erasmus+ για την ευαισθητοποίηση στην ψυχική υγεία.