Τα 5 σημάδια του εθισμού στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης

Αυτό το άρθρο γράφτηκε από τη Margaux Damain, αρθρογράφο και podcaster με εξειδίκευση στην ψυχική υγεία και την επιστημονική εκλαΐκευση.
Επιμέλεια ελληνικής έκδοσης: Αναστασία Χαριτίδου

Όλο και περισσότεροι άνθρωποι εμφανίζουν εθισμό στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Σύμφωνα με μελέτη του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, το ποσοστό των εφήβων με προβληματική χρήση αυξήθηκε από 7% το 2018 σε 11% το 2022.

Το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τους νέους: μελέτη του 2017 δείχνει ότι το 40% των μητέρων και το 32% των πατέρων που συμμετείχαν στην έρευνα έχουν προβληματική χρήση.

Ποια είναι τα σημάδια του εθισμού στα social media;
Γιατί τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να γίνουν εθισμός;
Πώς να απαλλαγείτε από αυτόν τον εθισμό;
3 παρανοήσεις για τον εθισμό στα social media
Οι συνέπειες του εθισμού
Πηγές για να μάθετε περισσότερα
Χρόνος ανάγνωσης: 11 λεπτά

Ποια είναι τα σημάδια του εθισμού;

Τα σημάδια περιλαμβάνουν:

Μια επαναλαμβανόμενη και ανεξέλεγκτη επιθυμία (“craving”) για σύνδεση.
Υπερβολικός χρόνος εις βάρος άλλων δραστηριοτήτων.
Συμπτώματα στέρησης (στρες, ανυπομονησία, ευερεθιστότητα, άγχος) όταν δεν υπάρχει πρόσβαση.
Αυξανόμενη ανοχή: η ανάγκη για όλο και περισσότερο χρόνο σύνδεσης για να νιώσει κανείς το ίδιο επίπεδο ευχαρίστησης.
Αρνητικός αντίκτυπος στην καθημερινότητα (άγχος, απομόνωση, κατάθλιψη, σχολική αποτυχία, διαταραχές ύπνου).

Ένα άτομο εθισμένο στα social media παρουσιάζει τα ίδια συμπτώματα με κάποιον εθισμένο σε ουσίες ή αλκοόλ.

Γιατί τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης γίνονται εθιστικά;

Μελέτες δείχνουν ότι τα “likes” ενεργοποιούν το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου μας, απελευθερώνοντας ντοπαμίνη. Οι σχεδιαστές των πλατφορμών το γνωρίζουν αυτό και το εκμεταλλεύονται για να μας κρατούν συνδεδεμένους όσο το δυνατόν περισσότερο, εξυπηρετώντας οικονομικά συμφέροντα μέσω διαφημίσεων.

Ωστόσο, δεν αναπτύσσουν όλοι εθισμό. Εκείνοι που γίνονται “θύματα” συχνά αναζητούν:

Κοινωνική επιβεβαίωση λόγω χαμηλής αυτοεκτίμησης.
Υποκατάστατο της μοναξιάς.
Διέξοδο από το κοινωνικό άγχος (η ψηφιακή επικοινωνία φαντάζει λιγότερο τρομακτική).
Φυγή από μια δύσκολη ή βαρετή πραγματικότητα.

Πώς να απαλλαγείτε από αυτόν τον εθισμό;

Ακόμα και αν δεν είστε εθισμένοι, μπορείτε να ακολουθήσετε 5 συμβουλές για πιο υγιή χρήση:

Μην κοιτάτε το κινητό μόλις ξυπνήσετε (τουλάχιστον για μία ώρα).
Απενεργοποιήστε την αυτόματη αναπαραγωγή βίντεο (auto-play).
Προγραμματίστε στιγμές χωρίς κινητό και κρατήστε το μακριά από το οπτικό σας πεδίο.
Προτείνετε στιγμές χωρίς κινητό στους δικούς σας. Το κινητό στο τραπέζι σκοτώνει την οικειότητα και τη συζήτηση.
Οργανώστε περιόδους “αποτοξίνωσης” (π.χ. ένα Σαββατοκύριακο) για να επανασυνδεθείτε με τον εαυτό σας.

🖐 Σημαντικό: Για κάποιους, αυτές οι συμβουλές δεν αρκούν γιατί η επιθυμία τους είναι εκτός ελέγχου. Σε αυτή την περίπτωση, η βοήθεια ενός ψυχολόγου είναι απαραίτητη.

Η σημασία της ψυχολογικής υποστήριξης

Για τα άτομα που αντιμετωπίζουν εθισμό, η θεραπευτική αντιμετώπιση είναι αυτή που πρέπει να προκριθεί. Μελέτες έχουν δείξει ότι για τη θεραπεία των εθισμών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ορισμένες πρακτικές είναι πιο αποτελεσματικές από άλλες. Αυτό συμβαίνει με τις Γνωσιακές Συμπεριφορικές Ψυχοθεραπείες (ΓΣΨ), οι οποίες είναι πολύ πιο αποτελεσματικές από την απλή αποχή από τα social media. Οι έρευνες αποδεικνύουν ότι αυτό το είδος θεραπείας επιτρέπει μια σημαντική βελτίωση της ευεξίας, ιδιαίτερα σε άτομα που υποφέρουν από κατάθλιψη σχετιζόμενη με την υπερβολική χρήση οθονών.

Η ΓΣΨ ενθαρρύνει τους ασθενείς να αναλογιστούν τον τρόπο με τον οποίο τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επηρεάζουν τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά τους. Αυτή η συνειδητοποίηση αποτελεί απαραίτητο στάδιο για την αλλαγή της συμπεριφοράς. Μια θεραπεία μπορεί επίσης να βοηθήσει στη μείωση του FOMO (“Fear of missing out”), δηλαδή του φόβου ότι χάνει κανείς κάτι όταν είναι αποσυνδεδεμένος. Επιπλέον, η θεραπεία βοηθά τους ασθενείς να επαναξιολογήσουν τις προτεραιότητες στη ζωή τους, να επικεντρωθούν σε άλλες δραστηριότητες και να μειώσουν τις κοινωνικές συγκρίσεις και την έντονη επιθυμία για χρήση (craving), δουλεύοντας κυρίως πάνω στην αυτοεκτίμηση και την αυτοπεποίθηση.

3 Παρανοήσεις για τον εθισμό στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης

«Εθισμός υπάρχει μόνο στις ουσίες» Κι όμως, όχι! Υπάρχουν πολλές δραστηριότητες που μπορούν να εξελιχθούν σε εθιστικές πρακτικές (εργασία, βιντεοπαιχνίδια, τυχερά παιχνίδια, αγορές κ.λπ.). Αυτή είναι η περίπτωση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και ευρύτερα του διαδικτύου, τα οποία ανήκουν στους λεγόμενους συμπεριφορικούς εθισμούς. Ανεξάρτητα από το είδος του εθισμού (με ή χωρίς ουσία), παρατηρούνται τα ίδια συμπτώματα: απώλεια ελέγχου, αρνητικός αντίκτυπος στην κοινωνική/επαγγελματική/οικογενειακή ζωή καθώς και στην υγεία, και αδυναμία μείωσης του χρόνου χρήσης παρά τις προσπάθειες.

«Δεν υπάρχουν δομές για τη θεραπεία του εθισμού στο κινητό» Οι νεότεροι μπορούν να απευθυνθούν σε δομές παιδοψυχιατρικής και ιατροψυχοπαιδαγωγικά κέντρα (CMPP). Για τους ενήλικες (αλλά και για τους νεότερους), υπάρχουν τα Ιατροψυχολογικά Κέντρα (CMP). Συνολικά, όλες αυτές οι δομές προσφέρουν πιο προσιτή οικονομικά υποστήριξη (που καλύπτεται από την ασφάλιση υγείας). Εάν έχετε τη δυνατότητα, μπορείτε να απευθυνθείτε σε έναν ιδιώτη ψυχολόγο, εξειδικευμένο στους εθισμούς ή/και στις Γνωσιακές Συμπεριφορικές Ψυχοθεραπείες (ΓΣΨ).

«Το πρόβλημα των social media αφορά μόνο παιδιά και εφήβους» Οι ενήλικες μπορούν επίσης να επηρεαστούν από την υπερβολική χρήση οθονών, ιδιαίτερα οι εργαζόμενοι. Πράγματι, το όριο μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής είναι λεπτό όταν οι οθόνες βρίσκονται στο σπίτι (υπολογιστής και κινητό εργασίας). Επιπλέον, οι ενήλικες μπορούν επίσης να αναζητήσουν κοινωνική επιβεβαίωση στα δίκτυα λόγω έλλειψης αυτοεκτίμησης: εκθέτοντας τον εαυτό τους, επιζητούν (περισσότερο ή λιγότερο συνειδητά) την έγκριση των άλλων. Η εύθραυστη αυτοεκτίμηση δεν είναι προνόμιο μόνο των νέων… Σε κάθε ηλικία, είμαστε ευάλωτοι.

Οι συνέπειες αυτού του εθισμού

Αντίκτυπος στην ψυχική υγεία

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι χώροι όπου η αυτοεκτίμηση μπορεί να πληγεί σοβαρά. Πολλές από τις εικόνες και τα βίντεο που κυκλοφορούν προβάλλουν τέλειες —συχνά μη πραγματικές— ζωές, σώματα και πρόσωπα. Αυτό μπορεί να αποδυναμώσει άτομα με σωματικές ή πνευματικές ανασφάλειες. Χωρίς προσοχή, η τακτική έκθεση σε αυτές τις εικόνες μπορεί να προκαλέσει δυσάρεστα συναισθήματα και να αμαυρώσει μόνιμα την εικόνα του εαυτού μας.

Άλλος παράγοντας δυσφορίας: η επικαιρότητα! Οι πληροφορίες που μεταδίδονται είναι συχνά αρνητικές ή και αγχωτικές. Ένα άτομο που εκτίθεται υπερβολικά σε τέτοιες πληροφορίες δεν έχει χρόνο να ρυθμίσει τα συναισθήματά του. Επιπλέον, οι ειδήσεις μπορούν να προκαλέσουν ένα αίσθημα αδυναμίας, που οδηγεί σε μελαγχολία ή ακόμα και σε καταθλιπτική κατάσταση.

Τέλος, αν ο χρόνος στις οθόνες αντικαταστήσει τη ζωντανή επαφή, το άτομο μπορεί να νιώσει απομόνωση και έντονη μοναξιά. Παρόλο που επιτρέπουν την επικοινωνία, οι οθόνες δεν αντικαθιστούν την επαφή «με σάρκα και οστά», όπου αναπτύσσονται ουσιαστικά στοιχεία για την εξέλιξή μας: η οικειότητα, η εμπιστοσύνη και η συναισθηματική διέγερση.

Αντίκτυπος στη σωματική υγεία

Η χρήση των social media το βράδυ διαταράσσει την ποιότητα του ύπνου. Σύμφωνα με μελέτη του 2024, αυτό οφείλεται σε τέσσερις παράγοντες: την έκθεση στο μπλε φως (που απορρυθμίζει το βιολογικό μας ρολόι), την ψυχοφυσιολογική διέγερση από το περιεχόμενο, τη φύση της ατέρμονης χρήσης (scrolling) και τις συνεχείς ειδοποιήσεις.

Ο διαταραγμένος ύπνος μειώνει την ικανότητά μας να ρυθμίζουμε τα συναισθήματά μας κατά τη διάρκεια της ημέρας! Είναι ένας φαύλος κύκλος: οι οθόνες χαλάνε τον ύπνο μας, ο οποίος με τη σειρά του μειώνει την ικανότητά μας να παίρνουμε απόσταση από τις εικόνες που βλέπουμε στο διαδίκτυο.

Σχετικά με τη Συγγραφέα και το Έργο

Σχετικά με τη συγγραφέα: Το άρθρο συντάχθηκε από τη Margaux Damain, ιδρύτρια του Sous le tapis και αρθρογράφο με εξειδίκευση στην ψυχική υγεία. Η Margaux βασίζεται σε επιστημονικές μελέτες (συστηματικές ανασκοπήσεις και μετα-αναλύσεις), καθώς και σε έργα ψυχιάτρων και ψυχολόγων για να καταστήσει προσιτή τη γνώση γύρω από την ψυχική ευεξία. Μετατρέπει τις εργασίες των ειδικών σε περιεχόμενο κατάλληλο για το ευρύ κοινό. Στόχος της; Ο εκδημοκρατισμός της ψυχικής υγείας και η ενθάρρυνση όλων μας να φροντίζουμε τον εαυτό μας.

Το άρθρο αυτό χρηματοδοτήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση, στο πλαίσιο του έργου ComPASSION is sexy, ενός προγράμματος Erasmus+ για την ευαισθητοποίηση στην ψυχική υγεία.