Εθισμός: Απλός ορισμός, σημάδια και θεραπείες

Αυτό το άρθρο γράφτηκε από τη Margaux Damain, αρθρογράφο και podcaster με εξειδίκευση στην ψυχική υγεία και την επιστημονική εκλαΐκευση.
Επιμέλεια ελληνικής έκδοσης: Αναστασία Χαριτίδου

Αναρωτιέσαι αν έχεις κάποιον εθισμό; Ή μήπως ανησυχείς για ένα οικείο πρόσωπο που φαίνεται ανίκανο να αντισταθεί σε μια επαναλαμβανόμενη επιθυμία να καταναλώσει ή να κάνει κάτι;

Ο εθισμός δεν είναι μόνο θέμα θέλησης. Είναι μια απώλεια ελέγχου μπροστά σε μια ακατανίκητη ανάγκη, ακόμη και όταν κάποιος έχει επίγνωση των βλαβερών συνεπειών στη ζωή του.

Σε αυτό το άρθρο, θα βρεις απλές πληροφορίες για να κατανοήσεις τι είναι πραγματικά ο εθισμός, να αναγνωρίσεις τα 11 σημάδια που πρέπει να σε προειδοποιήσουν και, πάνω απ’ όλα: συγκεκριμένες συμβουλές για να οδηγηθείς προς τη θεραπεία ή να βοηθήσεις ένα αγαπημένο πρόσωπο που είναι εθισμένο.

Πώς ορίζεται ο εθισμός;

Εθισμός είναι η ακατανίκητη επιθυμία (στην οποία δεν μπορείς να αντισταθείς) και η επαναλαμβανόμενη επιθυμία να καταναλώσεις ή να κάνεις κάτι που προσφέρει ευχαρίστηση.

Έτσι όπως λέγεται, πού είναι το πρόβλημα;

Το πρόβλημα έγκειται στο γεγονός ότι δεν μπορείς να αντισταθείς σε αυτή την επιθυμία και ότι αυτή επαναλαμβάνεται ακόμη και όταν:

Έχεις επίγνωση των βλαβερών συνεπειών αυτού του εθισμού στην ψυχική και σωματική υγεία.
Ο εθισμός έχει αρνητικές επιπτώσεις στην επαγγελματική, σχολική, οικογενειακή ή/και κοινωνική ζωή.
Η επιθυμία είναι πάντα εκεί παρά τις προσπάθειες να μειώσεις ή ακόμα και να σταματήσεις την κατανάλωση ή τη συνήθεια.
Με άλλα λόγια, ο εθισμός είναι αυτή η επαναλαμβανόμενη επιθυμία που βρίσκεται εκτός ελέγχου!

Ποια είναι τα σημάδια του εθισμού;

Ακολουθούν τα 11 κριτήρια που υποδηλώνουν ότι υπάρχει εθισμός:

Μια ακατανίκητη ανάγκη να καταναλώσεις ή να κάνεις κάτι (για παράδειγμα, να παίξεις βιντεοπαιχνίδια ή να δουλέψεις).
Απώλεια ελέγχου της ποσότητας που καταναλώνεται ή του χρόνου που αφιερώνεται στην εθιστική συνήθεια.
Πολύς χρόνος που αφιερώνεται στην αναζήτηση της εθιστικής ουσίας ή στην εξάσκηση της συνήθειας.
Αύξηση του «παραθύρου ανοχής»: χρειάζεται πάντα περισσότερο για να προκληθεί η ίδια ποσότητα ευχαρίστησης.
Σωματικά και ψυχικά συμπτώματα όταν το άτομο μειώνει ή διακόπτει την κατανάλωση ή τη συνήθεια: αυτό είναι το σύνδρομο στέρησης (ναυτία, πονοκέφαλοι, εφίδρωση, άγχος, ευερεθιστότητα, αϋπνία…).
Αδυναμία εκπλήρωσης σημαντικών υποχρεώσεων.
Κατανάλωση ή συνήθεια, ακόμη και όταν υπάρχει σωματικός κίνδυνος.
Επίμονα ή επαναλαμβανόμενα προσωπικά ή/και κοινωνικά προβλήματα, που προκαλούνται ή επιδεινώνονται από τις επιπτώσεις της ουσίας ή της εθιστικής συνήθειας.
Επίμονη επιθυμία ή προσπάθειες για τη μείωση της δόσης ή της συνήθειας.
Μειωμένες δραστηριότητες προς όφελος της κατανάλωσης ή της συνήθειας.
Συνέχιση της κατανάλωσης ή της συνήθειας παρά τις σωματικές ή πνευματικές βλάβες.

Αυτά τα σημάδια του εθισμού καταγράφονται στην 5η έκδοση του Διαγνωστικού και Στατιστικού Εγχειριδίου Ψυχικών Διαταραχών (DSM-5).

Σε αυτό το ιατρικό εγχειρίδιο αναφέρεται επίσης η ένταση του εθισμού ανάλογα με τον αριθμό των κριτηρίων που παρουσιάζει το ενδιαφερόμενο άτομο:

2 έως 3 κριτήρια: ήπιος εθισμός
4 έως 5: μέτριος εθισμός
6 ή περισσότερα: σοβαρός εθισμός

👉 Ακόμη και ένας «ήπιος» εθισμός πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη. Ανεξάρτητα από την έντασή του, ένας εθισμός είναι συχνά δύσκολο να αντιμετωπιστεί χωρίς τη βοήθεια γιατρού ή/και ψυχολόγου. Για συμβουλές σχετικά με το πώς να θεραπεύσετε έναν εθισμό ή πώς να βοηθήσετε ένα εθισμένο οικείο πρόσωπο, πηγαίνετε προς το τέλος του άρθρου.

Ποιοι είναι οι δύο τύποι εθισμών;

Υπάρχουν δύο κύριοι τύποι εθισμών:

Εθισμοί με ουσία
Συμπεριφορικοί εθισμοί (χωρίς ουσίες)

Ακολουθεί μια λίστα των διαφόρων εθισμών με ουσία (ίσως κάποιοι να σας εκπλήξουν!):

Αλκοόλ
Καπνός
Ηλεκτρονικό τσιγάρο
Ναρκωτικά
Φάρμακα
Ζάχαρη
Φαγητό (ορισμένες διαταραχές πρόσληψης τροφής, όπως η βουλιμία)

Όσον αφορά τους συμπεριφορικούς εθισμούς:

Τυχερά παιχνίδια και στοιχήματα
Βιντεοπαιχνίδια
Σεξουαλικότητα
Πορνογραφία
Εργασία
Αγορές
Αθλητισμός
Διαδίκτυο / Κοινωνικά δίκτυα

Ποιες είναι οι αιτίες του εθισμού;

Υπάρχουν αρκετές αιτίες και συχνά αλληλοκαλύπτονται. Με άλλα λόγια, σπάνια μια μόνο αιτία εξηγεί τον εθισμό. Υπάρχουν αιτίες που αφορούν το άτομο, άλλες που σχετίζονται με το περιβάλλον του και, τέλος, αιτίες που συνδέονται με την ίδια την ουσία ή τη συνήθεια.

Ας τις δούμε σημείο προς σημείο.

Αιτίες που σχετίζονται με το άτομο

Ορισμένα άτομα έχουν περισσότερες πιθανότητες να εμφανίσουν έναν ή περισσότερους εθισμούς. Αυτό μπορεί να εξηγηθεί από τα γονίδιά τους (μιλάμε για γενετική ευαλωτότητα στον εθισμό), από μια ψυχική ευθραυστότητα (χαμηλή αυτοεκτίμηση, άγχος…) ή ακόμα και από ψυχικές διαταραχές (ΔΕΠΥ, κατάθλιψη, διπολική διαταραχή κ.λπ.).

Αιτίες που σχετίζονται με το περιβάλλον

Το περιβάλλον στο οποίο εξελίσσεται ένα άτομο μπορεί επίσης να το επηρεάσει στην κατανάλωση ή την εθιστική συνήθεια. Για παράδειγμα, εάν το οικογενειακό ή κοινωνικό πλαίσιο είναι δύσκολο, ή εάν το εθιστικό προϊόν είναι διαθέσιμο και εύκολα προσβάσιμο (ένας έφηβος του οποίου οι φίλοι καπνίζουν κάνναβη, μια οικογένεια όπου καταναλώνεται πολύ αλκοόλ, οικείοι που καταναλώνουν πολύ και υποβαθμίζουν τη χρήση ναρκωτικών σε πλαίσια πάρτι…).

Αιτίες που σχετίζονται με την ουσία ή τη συνήθεια

Ορισμένα προϊόντα θεωρούνται πιο εθιστικά από άλλα. Λέω «θεωρούνται» γιατί φαίνεται ότι οι ερευνητές δεν συμφωνούν μεταξύ τους όταν πρόκειται για την ταξινόμηση των ουσιών ανάλογα με την εθιστική τους ισχύ… Ωστόσο, ένα άρθρο της Ouest-France κατέγραψε τα 5 πιο εθιστικά προϊόντα σύμφωνα με μια ομάδα ειδικών: η ηρωίνη, η κοκαΐνη, η νικοτίνη (καπνός), τα βαρβιτουρικά (παλιά υπνωτικά) και το αλκοόλ περιλαμβάνονται στη λίστα.

Ποιες θεραπείες υπάρχουν για τον εθισμό;

Η θεραπεία για τον εθισμό μπορεί να περιλαμβάνει:

Λήψη φαρμάκων (και παρακολούθηση από γιατρό)
Ψυχολογική υποστήριξη
Κοινωνική υποστήριξη (μέσω μιας ομάδας αυτοβοήθειας, για παράδειγμα)

Σημειώστε ότι πολλά στοιχεία είναι πολύ συχνά απαραίτητα για τη βιώσιμη θεραπεία ενός ή περισσότερων εθισμών: για παράδειγμα, η λήψη φαρμάκων σε συνδυασμό με ψυχολογική παρακολούθηση.

Για να τα κατανοήσετε όλα αυτά, είναι σημαντικό να γνωρίζετε πώς εγκαθίσταται ένας εθισμός.

Μικρή εστίαση στο πώς εγκαθίσταται ένας εθισμός

Όταν ένα άτομο καταναλώνει αλκοόλ ή παίζει βιντεοπαιχνίδια, για παράδειγμα, αυτό του προσφέρει ευχαρίστηση. Συγκεκριμένα, ορμόνες όπως η ντοπαμίνη και η σεροτονίνη απελευθερώνονται στον εγκέφαλό του. Αυτό είναι που του προσφέρει ευεξία και ευχαρίστηση. Επειδή ο εγκέφαλός του έλαβε ένα εξαιρετικό «ορμονικό κοκτέιλ», το άτομο θα επαναλάβει την ενέργεια που τα πυροδότησε όλα αυτά.

Αλλά καθώς το άτομο επαναλαμβάνει την ενέργειά του, τα επίπεδα ντοπαμίνης μειώνονται. Το άτομο έχει εισέλθει σε μια φάση όπου πρέπει να καταναλώνει ή να εξασκεί τη συνήθεια όλο και περισσότερο για να νιώσει το ίδιο επίπεδο ευχαρίστησης. Ουσιαστικά, το σώμα και ο εγκέφαλός του είναι λιγότερο ευαίσθητα στις επιδράσεις του προϊόντος ή της συνήθειας και πρέπει να αυξήσει τις δόσεις!

Η τελευταία φάση της εγκατάστασης του εθισμού συνίσταται σε μια απώλεια ελέγχου. Ο εγκέφαλος είναι εντελώς αναστατωμένος και το άτομο έχει όλο και λιγότερη ικανότητα αυτορρύθμισης: το προϊόν ή η συνήθεια γίνεται ακαταμάχητη…

Ας επιστρέψουμε στο θέμα μας

Επειδή χημικά επικρατεί ένα χάος στον εγκέφαλο, υπάρχουν φάρμακα που βοηθούν στη ρύθμιση του ατόμου για ορισμένους εθισμούς.

Σε κάθε περίπτωση, εάν έχεις έναν εθισμό ή γνωρίζεις κάποιον εθισμένο, το πρώτο βήμα είναι να συμβουλευτείς έναν γιατρό που εμπιστεύεσαι (γενικό ιατρό ή ειδικό εθισμολόγο- σύμβουλο εξαρτήσεων). Λέω «γιατρό που εμπιστεύεσαι» ώστε 1) το άτομο να νιώθει όσο το δυνατόν πιο άνετα να μιλήσει για τον εθισμό του και 2) να νιώθει ότι το ακούνε… Υπάρχουν εξαιρετικοί γιατροί, αλλά μερικές φορές και γιατροί βιαστικοί και επικριτικοί (είναι ατελείς άνθρωποι όπως όλοι μας!).

Πέρα από τη φαρμακευτική αγωγή, η ψυχολογική υποστήριξη είναι πολύ συχνά απαραίτητη για την αποφυγή υποτροπών. Γιατί; Πίσω από έναν εθισμό υπάρχουν συχνά ψυχικές και συναισθηματικές δυσκολίες (χαμηλή αυτοεκτίμηση, δύσκολο οικογενειακό/κοινωνικό πλαίσιο, τραύματα κ.λπ.). Η επίσκεψη σε έναν ψυχολόγο σημαίνει ότι δίνεις στον εαυτό σου τα μέσα να κατανοήσει τις αιτίες ενός εθισμού και να βρει λύσεις για να νιώσει καλύτερα. Σημειώστε ότι για τους συμπεριφορικούς εθισμούς, η ψυχολογική υποστήριξη είναι η μόνη διέξοδος (ιδιαίτερα η ΓΣΨ, η Γνωσιακή Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία).

Τέλος, η κοινωνική υποστήριξη μπορεί να βοηθήσει μέσω μιας ομάδας αυτοβοήθειας. Η ανταλλαγή εμπειριών μπορεί να επιτρέψει την ανάπτυξη και την ενίσχυση στρατηγικών διαχείρισης του εθισμού. Η υποστήριξη που παρέχεται από την ομάδα μπορεί επίσης να βοηθήσει στην ανακούφιση της δυσφορίας (αίσθημα ντροπής, ενοχής…) που μερικές φορές συνοδεύει τον εθισμό: πλέον δεν είσαι μόνος/η απέναντι σε αυτό!

Πώς να βοηθήσετε ένα εθισμένο οικείο πρόσωπο;

Δεν πρόκειται να δώσω μια μαγική συνταγή, αλλά συμβουλές για να σας καθοδηγήσω. Είστε ελεύθεροι να κρατήσετε τη μία ή την άλλη συμβουλή ανάλογα με τη σημασία της σε σχέση με το πλαίσιο στο οποίο κινείται το οικείο σας πρόσωπο.

Συμβουλή 1

Η άμεση προσέγγιση του θέματος με το οικείο σας πρόσωπο είναι μια λεπτή άσκηση: μπορεί να αντιδράσει απότομα, να βρίσκεται σε άρνηση, να αντιδράσει βίαια… Παρά ταύτα, η συζήτηση μπορεί να οδηγήσει σε μια συνειδητοποίηση. Ακολουθούν μερικές συμβουλές για να κυλήσει η ανταλλαγή απόψεων όσο το δυνατόν καλύτερα και για τους δυο σας:

Προσεγγίστε το θέμα εστιάζοντας στον αντίκτυπο του εθισμού στη σχέση σας ή/και σε εσάς, παρά στον ίδιο τον εθισμό: γιατί ο εθισμός του είναι προβληματικός για τον δεσμό που σας ενώνει; Μιλήστε για τα συναισθήματα που σας προκαλεί αυτό. Η ιδέα δεν είναι να κρίνετε τον άλλον ή να τον κάνετε να νιώσει ενοχές (αυτό μπορεί να τον εξοργίσει!), αλλά να τον κάνετε να συνειδητοποιήσει ότι ο εθισμός έχει αντίκτυπο και σε εσάς.
Θέστε ερωτήσεις και ακούστε προσεκτικά. Ακούστε για να κατανοήσετε. Μην ακούτε μόνο για να απαντήσετε. Όσο περισσότερο ακούτε, τόσο περισσότερα «εφόδια» θα έχετε για να καθοδηγήσετε αυτό το άτομο. Για παράδειγμα, εάν τελικά σας ομολογήσει ότι ο εθισμός το βοηθά να ανακουφίσει τα συναισθήματά του, ίσως μπορείτε να του προτείνετε να δει έναν γιατρό ή έναν ψυχολόγο για να το βοηθήσει να ρυθμίσει τα συναισθήματά του με άλλο τρόπο και όχι με τη χρήση της ουσίας ή της εθιστικής συνήθειας.
Τέλος, εάν παρά τις προσπάθειές σας για διάλογο, αυτό δεν οδηγεί πουθενά ή το άτομο αντιδρά πολύ άσχημα και δεν θέλει να ακούσει τίποτα, μην επιμένετε. Και διαβάστε τις επόμενες συμβουλές.

Συμβουλή 2

Μιλήστε γι’ αυτό σε έμπιστα οικεία πρόσωπα, και ειδικά σε οικείους του δικού σας ανθρώπου (το περιβάλλον του δηλαδή!). Είναι σαν να σχηματίζετε ένα δίκτυο συμμάχων: μπορούν να σας δώσουν ενδιαφέρουσες συμβουλές και να μιλήσουν και οι ίδιοι στο εθισμένο άτομο. Το γεγονός ότι πολλά άτομα προειδοποιούν το οικείο σας πρόσωπο για τον εθισμό του μπορεί να το βοηθήσει να συνειδητοποιήσει το πρόβλημα και να το παροτρύνει να ζητήσει θεραπεία.

Συμβουλή 3

Μπορείτε επίσης να ζητήσετε συμβουλή από τον γιατρό ή τον ψυχολόγο σας εάν τον επισκέπτεστε: πώς θα ενεργούσε εκείνος/η για να βοηθήσει το οικείο σας πρόσωπο;

Συμβουλή 4

Τέλος, προστατέψτε τον εαυτό σας. Εάν αυτός ο εθισμός έχει πολύ βαριές επιπτώσεις σε εσάς (συναισθηματικό, σχεσιακό, ψυχικό, σωματικό αντίκτυπο…), φροντίστε τον εαυτό σας. Αυτό μερικές φορές σημαίνει να απομακρυνθείτε από αυτό το άτομο. Προσοχή στο σύνδρομο του σωτήρα: μην προσπαθείτε να σώσετε τον άλλον με κάθε κόστος. Στην καλύτερη περίπτωση, μπορείτε να εμπνεύσετε τον άλλον να φροντίσει τον εαυτό του. Σε κάθε περίπτωση, δώστε προσοχή στον αντίκτυπο αυτής της σχέσης και της εθιστικής συμπεριφοράς πάνω σας. Εάν χρειαστεί, μην μένετε μόνοι: μιλήστε γι’ αυτό σε οικείους, στον ψυχολόγο σας, στον γενικό γιατρό σας, στην έμπιστη γειτόνισσά σας…

Σχετικά με τη Συγγραφέα και το Έργο

Σχετικά με τη συγγραφέα: Το άρθρο συντάχθηκε από τη Margaux Damain, ιδρύτρια του Sous le tapis και αρθρογράφο με εξειδίκευση στην ψυχική υγεία. Η Margaux βασίζεται σε επιστημονικές μελέτες (συστηματικές ανασκοπήσεις και μετα-αναλύσεις), καθώς και σε έργα ψυχιάτρων και ψυχολόγων για να καταστήσει προσιτή τη γνώση γύρω από την ψυχική ευεξία. Μετατρέπει τις εργασίες των ειδικών σε περιεχόμενο κατάλληλο για το ευρύ κοινό. Στόχος της; Ο εκδημοκρατισμός της ψυχικής υγείας και η ενθάρρυνση όλων μας να φροντίζουμε τον εαυτό μας.

Το άρθρο αυτό χρηματοδοτήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση, στο πλαίσιο του έργου ComPASSION is sexy, ενός προγράμματος Erasmus+ για την ευαισθητοποίηση στην ψυχική υγεία.